рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдмрджрд▓рддा рд╕्рд╡рд░ूрдк: рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं рдХा рдЕрддीрдд, рд╡рд░्рддрдоाрди, рднрд╡िрд╖्рдп рдФрд░ рдЗंрд╕ाрдиी рд╕ीрдоाрдУं рдХा рд╕рдЪ
рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдкрд░िрд╡рд░्рддрди рдХा рдмрджрд▓рддा рд╕्рд╡рд░ूрдк: рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं рдХा рдЕрддीрдд, рд╡рд░्рддрдоाрди, рднрд╡िрд╖्рдп рдФрд░ рдЗंрд╕ाрдиी рд╕ीрдоाрдУं рдХा рд╕рдЪ
рдк्рд░рд╕्рддाрд╡рдиा
рд╣ाрд▓ рдХे рд╡рд░्рд╖ों рдоें рд╡िрд╢्рд╡рднрд░ рдоें рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рджुрд░्рдШрдЯрдиाрдУं—рдЬैрд╕े рдиेрдкाрд▓ рдоें рдбैрдо рдЯूрдЯрдиा, рд╣िрдоाрд▓рдпी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдмाрджрд▓ рдлрдЯрдиा, рдФрд░ рддрдЯीрдп рдЗрд▓ाрдХों рдоें рднीрд╖рдг рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд—рдХी рдШрдЯрдиाрдУं рдиे рдпрд╣ рд╕ोрдЪрдиे рдкрд░ рдордЬрдмूрд░ рдХрд░ рджिрдпा рд╣ै рдХि рдХ्рдпा рд╣рдоाрд░ी рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдПँ рдкрд╣рд▓े рд╕े рдХрд╣ीं рдЕрдзिрдХ рдмрдв़ рдЧрдИ рд╣ैं। рдбेрдЯा рдФрд░ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рд╡िрдЬ्рдЮाрди рдХा рдЧрд╣рди рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдпрд╣ рд╕ाрдл़ рджрд░्рд╢ाрддा рд╣ै рдХि рдкृрде्рд╡ी рдкрд░ рдЖрдкрджाрдУं рдХा рд╕्рд╡рд░ूрдк, рдЙрдирдХी рдЖрд╡ृрдд्рддि (Frequency), рдФрд░ рдЙрдирд╕े рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рдиुрдХрд╕ाрди рдмीрддे рджрд╢рдХों рдоें рдмрд╣ुрдд рддेрдЬ़ी рд╕े рдмрджрд▓ा рд╣ै।
рд▓ेрдХिрди рдЗрд╕рд╕े рднी рдмрдб़ा рдФрд░ рдХрдб़рд╡ा рд╕рдЪ рдпрд╣ рд╣ै рдХि рдЗрд╕ рдЧंрднीрд░ рдЦ़рддрд░े рд╕े рдЖрдо рдЬрдирддा рдЖрдЬ рднी рдХाрдл़ी рд╣рдж рддрдХ рдЕрдирдЬाрди рд╣ै, рдФрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рдЪंрдб рд░ूрдк рдХे рд╕ाрдордиे рджुрдиिрдпा рдХी рдХोрдИ рднी рддрдХрдиीрдХ рдпा рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓ी рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рдХाрд░рдЧрд░ рд╕ाрдмिрдд рдирд╣ीं рд╣ो рд╕рдХрддी।
1. 100 рд╡рд░्рд╖ों рдХा рддुрд▓рдиाрдд्рдордХ рдбेрдЯा: рджो рдЕрд▓рдЧ рджिрд╢ाрдУं рдоें рдЬाрддे рдЧ्рд░ाрдл
рдпрджि рд╣рдо рдкिрдЫрд▓े 50 рд╕े 100 рд╡рд░्рд╖ों рдХे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд░िрдХॉрд░्рдб (CRED - EM-DAT рдПрд╡ं рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдбेрдЯाрдмेрд╕) рдХो рджेрдЦें, рддो рджुрд░्рдШрдЯрдиाрдУं рдХे рдЖंрдХрдб़े рджो рдЕрд▓рдЧ-рдЕрд▓рдЧ рдХрд╣ाрдиिрдпाँ рдмрдпां рдХрд░рддे рд╣ैं:
- рдШрдЯрдиाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा (Frequency) — рд▓рдЧाрддाрд░ рд╡ृрдж्рдзि: 1970 рд╕े рдкрд╣рд▓े рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдк्рд░рддिрд╡рд░्рд╖ рдФрд╕рддрди 50 рд╕े 100 рдмрдб़ी рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдПँ рджрд░्рдЬ рдХी рдЬाрддी рдеीं। рд╡рд╣ीं рд╡рд░्рд╖ 2000 рдХे рдмाрдж рдпрд╣ рдЖंрдХрдб़ा рдмрдв़рдХрд░ 350 рд╕े 400 рдЖрдкрджाрдПँ рдк्рд░рддिрд╡рд░्рд╖ рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдпा рд╣ै।
- рдоाрдирд╡ीрдп рдХ्рд╖рддि (Human Mortality) — рддрдХрдиीрдХ рд╕े рдЖрдИ рдЧिрд░ाрд╡рдЯ: 1920-1930 рдХे рджрд╢рдХ рдоें рдЪीрди рдХी рдмाрдв़ (1931) рдЬैрд╕ी рдЖрдкрджाрдУं рдоें рд▓ाрдЦों рд▓ोрдЧ рдоाрд░े рдЬाрддे рдеे। 1970 рдХे рджрд╢рдХ рддрдХ рднी рдк्рд░рддिрд╡рд░्рд╖ рдЖрдкрджाрдУं рд╕े рдФрд╕рдд рдоौрддें рд▓рдЧрднрдЧ 10 рд▓ाрдЦ рд░рд╣рддी рдеीं। рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп рдоें рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХों, рд╕ैрдЯेрд▓ाрдЗрдЯ рдЪेрддाрд╡рдиिрдпों рдФрд░ рд░ाрд╣рдд рдЯीрдоों (рдЬैрд╕े NDRF) рдХे рдХाрд░рдг рдпрд╣ рдЖंрдХрдб़ा рдШрдЯрдХрд░ 40,000 рд╕े 60,000 рдк्рд░рддिрд╡рд░्рд╖ рд░рд╣ рдЧрдпा рд╣ै। рдоौрддों рдХा рдХрдо рд╣ोрдиा рддрдХрдиीрдХ рдХी рд╕рдлрд▓рддा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЖрдкрджाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдХा рдмрдв़рдиा рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдХे рдЕрд╕ंрддुрд▓рди рдХा рд╕ाрдл़ рдк्рд░рдоाрдг рд╣ै।
- рдЖрд░्рдеिрдХ рдиुрдХрд╕ाрди — рд╡िрд╢ाрд▓ рдмрдв़ोрддрд░ी: рдирджिрдпों, рдкрд╣ाрдб़ों рдФрд░ рддрдЯीрдп рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдмрдв़рддे рдЕрд╡рд╕ंрд░рдЪрдиा (Infrastructure) рдФрд░ рдиिрд░्рдоाрдг рдХे рдХाрд░рдг рдЖрдЬ рдЬрдм рднी рдХोрдИ рдЖрдкрджा рдЖрддी рд╣ै, рддो рдЕрд░рдмों рдбॉрд▓рд░ рдХी рд╕ंрдкрдд्рддि рдХा рд╡िрдиाрд╢ рд╣ोрддा рд╣ै।
2. 1980 рд╕े рд╡рд░्рддрдоाрди рддрдХ рдХा рд╕рдЯीрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг (Climate Change рдХा рдк्рд░рдоाрдг)
рдЬрдм рд╣рдо рдХेрд╡рд▓ рдкिрдЫрд▓े 40-45 рд╡рд░्рд╖ों рдХा рдбेрдЯा рджेрдЦрддे рд╣ैं, рдЬрд╣ाँ рд╕ैрдЯेрд▓ाрдЗрдЯ рдФрд░ рдЗंрдЯрд░рдиेрдЯ рдХे рдХाрд░рдг рдбेрдЯा рд░िрдХॉрд░्рдб рдкूрд░ी рддрд░рд╣ рд╕рдЯीрдХ рд╣ैं:
- рд╡рд░्рд╖ 1980 рд╕े 1999 (20 рд╡рд░्рд╖ों рдХा рджौрд░): рдЗрд╕ рджौрд░ाрди рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдХुрд▓ рд▓рдЧрднрдЧ 4,200 рдЖрдкрджाрдПँ рджрд░्рдЬ рдХी рдЧрдИं। рдЗрдирдоें рдоुрдЦ्рдп рд░ूрдк рд╕े рд╕ाрдоाрди्рдп рдмाрдв़ рдФрд░ рдоौрд╕рдоी рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд рд╢ाрдоिрд▓ рдеे।
- рд╡рд░्рд╖ 2000 рд╕े 2019 (рдЕрдЧрд▓े 20 рд╡рд░्рд╖ों рдХा рджौрд░): рдЗрд╕ рдЕрд╡рдзि рдоें рдЖрдкрджाрдУं рдХी рдХुрд▓ рд╕ंрдЦ्рдпा рддेрдЬ़ी рд╕े рдмрдв़рдХрд░ рд▓рдЧрднрдЧ 7,348 рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рдЧрдИ। рдЗрд╕рдоें рдмेрдоौрд╕рдо рдоूрд╕рд▓ाрдзाрд░ рдмाрд░िрд╢, рдл्рд▓ैрд╢ рдл्рд▓рдб рдФрд░ рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рдкिрдШрд▓рдиे рдХी рдШрдЯрдиाрдПँ рдк्рд░рдоुрдЦ рдеीं।
- рд╡рд░्рд╖ 2020 рд╕े 2026 (рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕рдордп): рдЕрдм рд╣рд░ рд╕ाрд▓ рджुрдиिрдпा рднрд░ рдоें рдФрд╕рддрди 380 рд╕े 400 рдмрдб़ी рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдПँ рджрд░्рдЬ рдХी рдЬा рд░рд╣ी рд╣ैं, рдЬिрдирдоें рдЕрдЪाрдирдХ рдмाрджрд▓ рдлрдЯрдиा, рдбैрдо рджुрд░्рдШрдЯрдиाрдПँ рдФрд░ рддीрд╡्рд░ рд╣ीрдЯрд╡ेрд╡ рд╢ाрдоिрд▓ рд╣ैं।
рдпрд╣ рдбेрдЯा рд╕ाрдмिрдд рдХрд░рддा рд╣ै рдХि рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рдоें рдкिрдЫрд▓े 40 рд╡рд░्рд╖ों рдоें рд▓рдЧрднрдЧ 75% рд╕े 80% рдХी рд╡ृрдж्рдзि рд╣ुрдИ рд╣ै। рдЗрдирдоें рднूрдХंрдк рдЬैрд╕ी рднूрдЧрд░्рднीрдп рдШрдЯрдиाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा рд╕्рдеिрд░ рд░рд╣ी рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рдЬрд▓-рдоौрд╕рдо рд╕ंрдмंрдзी рдЖрдкрджाрдПँ (Hydro-meteorological Disasters) рд╕рдмрд╕े рддेрдЬी рд╕े рдмрдв़ी рд╣ैं।
рдЗрд╕рдХा рдоुрдЦ्рдп рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдХाрд░рдг: рддाрдкрдоाрди рдоें рд╣рд░ 1°C рдХी рдмрдв़ोрддрд░ी рд╕े рд╣рд╡ा рдХी рдирдоी рд╕ोрдЦрдиे рдХी рдХ्рд╖рдорддा 7% рдмрдв़ рдЬाрддी рд╣ै, рдЬिрд╕рд╕े рдорд╣ीрдиों рдХा рдкाрдиी рдХुрдЫ рд╣ी рдШंрдЯों рдоें рдЧिрд░ рдЬाрддा рд╣ै।
3. рдЖрдиे рд╡ाрд▓े 50 рд╡рд░्рд╖ों рдХा рдЕрдиुрдоाрди (2026 рд╕े 2075 рддрдХ рдХा рдкрд░िрджृрд╢्рдп)
рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ (IPCC) рдФрд░ рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдоॉрдбрд▓ рдХे рдЕрдиुрд╕ाрд░ рдпрджि рдХाрд░्рдмрди рдЙрдд्рд╕рд░्рдЬрди рдФрд░ рддाрдкрдоाрди рдЗрд╕ी рджрд░ рд╕े рдмрдв़рддा рд░рд╣ा, рддो рдЖрдиे рд╡ाрд▓े 50 рд╡рд░्рд╖ों рдоें рд╕्рдеिрддिрдпाँ рдФрд░ рдЕрдзिрдХ рдЧंрднीрд░ рд╣ोंрдЧी:
- рдШрдЯрдиाрдУं рдХा рдирдпा рд╕ाрдоाрди्рдп (New Normal): 2070 рдХे рджрд╢рдХ рддрдХ рдк्рд░рддिрд╡рд░्рд╖ рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ी рдоौрд╕рдоी рдЖрдкрджाрдУं рдХी рд╕ंрдЦ्рдпा 550 рд╕े 650 рддрдХ рдкрд╣ुँрдЪ рд╕рдХрддी рд╣ै। рдпाрдиी рджुрдиिрдпा рдоें рдФрд╕рддрди рд░ोрдЬ़ाрдиा 1 рд╕े 2 рдмрдб़ी рдШрдЯрдиाрдПँ рдШрдЯेंрдЧी।
- рдХंрдкाрдЙंрдб рдЖрдкрджाрдПँ (Compound Disasters): рдПрдХ рд╕ाрде рдХрдИ рдЖрдкрджाрдУं рдХा рд╣рдорд▓ा рд╣ोрдЧा—рдЬैрд╕े рднीрд╖рдг рд╕ूрдЦे рдХे рддुрд░ंрдд рдмाрдж рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдмाрд░िрд╢ рдФрд░ рднूрд╕्рдЦрд▓рди।
- рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рдФрд░ рддрдЯीрдп рд╕ंрдХрдЯ: рд╣िрдоाрд▓рдпी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ों рдоें рдЧ्рд▓ेрд╢िрдпрд░ рдЭीрд▓ों рдХे рдЯूрдЯрдиे (GLOFs) рд╕े рдирджिрдпों рдоें рдЕрдЪाрдирдХ рдЬрд▓рдк्рд░рд▓рдп рдЖрдПрдЧी। рд╡рд╣ीं рд╕рдоुрдж्рд░ рдХा рдЬрд▓рд╕्рддрд░ 0.3 рд╕े 0.5 рдоीрдЯрд░ рддрдХ рдмрдв़рдиे рд╕े рддрдЯीрдп рд╢рд╣рд░ों рдоें рд╣ाрдИ-рдЯाрдЗрдб рдХे рджौрд░ाрди рдкाрдиी рд╢рд╣рд░ों рдоें рдШुрд╕ेрдЧा।
4. рд╕рдмрд╕े рдЬ्рдпाрджा рдЦрддрд░े рд╡ाрд▓े рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (High-Risk Zones)
- рд╣िрдоाрд▓рдпी рд╡ рдкрд╣ाрдб़ी рдХ्рд╖ेрдд्рд░: рдЙрдд्рддрд░ाрдЦंрдб, рд╣िрдоाрдЪрд▓, рдиेрдкाрд▓ рдФрд░ рднूрдЯाрди (рдл्рд▓ैрд╢ рдл्рд▓рдб, рднूрд╕्рдЦрд▓рди, рдбैрдо рдЯूрдЯрдиा)।
- рддрдЯीрдп рд╡ рдж्рд╡ीрдк рдХ्рд╖ेрдд्рд░: рдмांрдЧ्рд▓ाрджेрд╢, рдУрдбिрд╢ा, рдкрд╢्рдЪिрдо рдмंрдЧाрд▓ рдФрд░ рдЫोрдЯे рдж्рд╡ीрдк рджेрд╢ (рд╕рдоुрдж्рд░ рд╕्рддрд░ рд╡ृрдж्рдзि, рддीрд╡्рд░ рдЪрдХ्рд░рд╡ाрдд)।
- рд╕рдШрди рдоैрджाрдиी рдирджिрдпाँ: рдЧंрдЧा-рдм्рд░рд╣्рдордкुрдд्рд░ рдХे рдоैрджाрдиी рдХ्рд╖ेрдд्рд░ (рддрдЯрдмंрдз рдЯूрдЯрдиा, рд╢рд╣рд░ी рдЬрд▓рдЬрдоाрд╡)।
- рд╢ुрд╖्рдХ рдХ्рд╖ेрдд्рд░: рдордз्рдп рднाрд░рдд рдФрд░ рдЕрдл्рд░ीрдХा рдХा рд╕ाрд╣ेрд▓ (рдЧंрднीрд░ рд╕ूрдЦा, рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЧрд░्рдоी)।
5. рдХрдб़рд╡ा рд╕рдЪ: рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХी рд╕ीрдоाрдПं рдФрд░ рдЬрди-рдЕрдЬ्рдЮाрдирддा
рдпрдж्рдпрдкि рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдЙрдкрдЧ्рд░рд╣ों, рдЕрд░्рд▓ी рд╡ाрд░्рдиिंрдЧ рдЕрд▓ाрд░्рдо рд╕िрд╕्рдЯрдо рдФрд░ рд╕्рдкंрдЬ рд╕िрдЯीрдЬ़ рдЬैрд╕े рдЙрдкाрдпों рдкрд░ рдХाрдо рдЪрд▓ рд░рд╣ा рд╣ै, рд▓ेрдХिрди рд╣рдХीрдХрдд рджो рдк्рд░рдоुрдЦ рдмिंрджुрдУं рдкрд░ рдЯिрдХी рд╣ै:
- рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдк्рд░рдгाрд▓िрдпों рдХी рд╡िрдлрд▓рддा (Safety Systems Limits): рдЕрд▓ाрд░्рдо рд╕िрд╕्рдЯрдо рд╣рдоें рдХेрд╡рд▓ рдХुрдЫ рдШंрдЯे рдкрд╣рд▓े рд╕рддрд░्рдХ рдХрд░ рд╕рдХрддे рд╣ैं рдпा рд▓ोрдЧों рдХो рд╕ुрд░рдХ्рд╖िрдд рд╕्рдеाрди рдкрд░ рднाрдЧрдиे рдХा рдоौрдХा рджे рд╕рдХрддे рд╣ैं। рд▓ेрдХिрди рдЬрдм рдк्рд░рдХृрддि рдХा рдЕрднूрддрдкूрд░्рд╡ рддांрдбрд╡ (Unprecedented Scale) рдЖрддा рд╣ै—рдЬैрд╕े рдкрд╣ाрдб़ों рдХा рдврд╣рдиा рдпा рдирджिрдпाँ рдЕрдкрдиे рддрдЯрдмंрдз рддोрдб़рдХрд░ рдмрд╣рдиा—рддो рджुрдиिрдпा рдХा рд╕рдмрд╕े рд╡िрдХрд╕िрдд рджेрд╢ рдпा рдорд╣ंрдЧे рд╕े рдорд╣ंрдЧा рдХंрдХ्рд░ीрдЯ рдХा рдмांрдз рднी рдЙрд╕े рд░ोрдХ рдирд╣ीं рд╕рдХрддा। рдорд╣ाрд╡िрдиाрд╢ рдХे рд╕рдордп рдХोрдИ рднी рддрдХрдиीрдХ рдпा рд╕िрд╕्рдЯрдо рдХाрдо рдирд╣ीं рдЖрддा; рд╡рд╣ рддрдмाрд╣ी рддрдм рддрдХ рдирд╣ीं рд░ुрдХрддी рдЬрдм рддрдХ рдк्рд░рдХृрддि рдХी рдЕрдкрдиी рдКрд░्рдЬा рдЦुрдж-рдм-рдЦुрдж рд╢ांрдд рдирд╣ीं рд╣ो рдЬाрддी।
- рдЬрдирддा рдХा рдЕрдЬ्рдЮाрди рдФрд░ рдЕрдирджेрдЦी (Awareness Gap): рдоुрдЦ्рдпрдзाрд░ा рдХी рдЦрдмрд░ों рдоें рдпे рдЖрдкрджाрдПँ рдХेрд╡рд▓ "рдЕрдЪाрдирдХ рдЖрдИ рдд्рд░ाрд╕рджी" рдпा "рдоौрд╕рдо рдХी рдоाрд░" рдХे рд░ूрдк рдоें рджिрдЦाрдИ рдЬाрддी рд╣ैं। рдЖрдо рдЬрдирддा рдпрд╣ рдирд╣ीं рд╕рдордЭ рдкा рд░рд╣ी рд╣ै рдХि рдпрд╣ рдХोрдИ рдЕрд╕्рдеाрдпी рджौрд░ рдирд╣ीं, рдмрд▓्рдХि рдкृрде्рд╡ी рдХे рдкूрд░े рдЗрдХोрд╕िрд╕्рдЯрдо рдХा рд╕्рдеाрдИ рдмिрдЧाрдб़ рд╣ै। рдЬрдм рддрдХ рдиाрдЧрд░िрдХ рдЕрдкрдиे рд╕्рддрд░ рдкрд░ рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рдЫेрдб़рдЫाрдб़ рдФрд░ рдЬोрдЦिрдо рднрд░े рдиिрд░्рдоाрдгों рд╕े рдкрд░рд╣ेрдЬ рдирд╣ीं рдХрд░ेंрдЧे, рддрдм рддрдХ рдХोрдИ рднी рдмाрд╣рд░ी рдк्рд░рдгाрд▓ी рд╕ुрд░рдХ्рд╖ा рдХी рдЧाрд░ंрдЯी рдирд╣ीं рджे рд╕рдХрддी।
рдиिрд╖्рдХрд░्рд╖
рдк्рд░ाрдХृрддिрдХ рдЖрдкрджाрдУं рдХे рдЖँрдХрдб़े рдпрд╣ рд╕्рдкрд╖्рдЯ рдХрд░рддे рд╣ैं рдХि рдЖрдиे рд╡ाрд▓ा рд╕рдордп рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдгीрдп рдФрд░ рдЖрд░्рдеिрдХ рд░ूрдк рд╕े рдЕрдд्рдпрдзिрдХ рдЪुрдиौрддीрдкूрд░्рдг рд╣ोрдиे рд╡ाрд▓ा рд╣ै। рдпрдж्рдпрдкि рд╣рдоाрд░ी рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХ рдФрд░ рдкूрд░्рд╡ाрдиुрдоाрди рдк्рд░рдгाрд▓िрдпाँ рдЬाрди рдмрдЪाрдиे рдХा рдк्рд░рдпाрд╕ рдХрд░ рд░рд╣ी рд╣ैं, рд▓ेрдХिрди рдк्рд░рдХृрддि рдХे рдк्рд░рдЪंрдб рд░ूрдк рдХे рдЖрдЧे рдЗंрд╕ाрдиी рддाрдХрдд рдФрд░ рдХंрдХ्рд░ीрдЯ рдХा рдвांрдЪा рд╣рдоेрд╢ा рдмौрдиा рд╣ी рд╕ाрдмिрдд рд╣ुрдЖ рд╣ै। рд╕рдордп рд░рд╣рддे рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рд╕ंрд░рдХ्рд╖рдг рдФрд░ рдЯिрдХाрдК рдЬीрд╡рдирд╢ैрд▓ी рдХो рдЕрдкрдиाрдиा рд╣ी рдЗंрд╕ाрдиी рд╡рдЬूрдж рдХो рдмрдЪाрдиे рдХा рдПрдХрдоाрдд्рд░ рдЬ़рд░िрдпा рд╣ै।
рдпрд╣ рднी рдкрдв़ें:
- Chat with Gemini: рд╡िрднिрди्рди рд╡рд░्рдЧों рдХा рдЖрд░्рдеिрдХ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдФрд░ рдЖрдо рдЗंрд╕ाрди рдХा рд╕рдЪ
- Chat with Gemini: AI, рдХॉрд░рдкोрд░ेрдЯ рддंрдд्рд░ рдФрд░ рдЖрдо рдЗंрд╕ाрди рдХा рднрд╡िрд╖्рдп
- Chat with Gemini: рдкिрдЫрд▓े 50 рд╕ाрд▓ों рдХा рдЖрд░्рдеिрдХ рд▓ेрдЦा-рдЬोрдЦा рдФрд░ рдирдП рдЧрд░ीрдм
- Chat with Gemini: рджेрд╢ рдХे рдк्рд░рдоुрдЦ рдШोрдЯाрд▓े, рднрдЧोрдб़े рдФрд░ рд╡्рдпрд╡рд╕्рдеा рдХा рд╕рдЪ
- Chat with Gemini: рдЕрдЧрд░ рджेрд╢ рдХा рдкैрд╕ा рди рд▓ूрдЯा рдЬाрддा, рддो рдХैрд╕ा рд╣ोрддा рднाрд░рдд?
рдбिрд╕्рдХ्рд▓ेрдорд░ рдПрд╡ं рдбेрдЯा рд╕्рд░ोрдд (Disclaimer & Sources)
рдбेрдЯा рдПрд╡ं рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг рдХे рд╕्рд░ोрдд (Data Sources):
рдЗрд╕ рд▓ेрдЦ рдоें рдк्рд░рд╕्рддुрдд рдРрддिрд╣ाрд╕िрдХ рдЖंрдХрдб़े, рдЖрдкрджाрдУं рдХी рдЖрд╡ृрдд्рддि, рдоौрддों рдХे рд░ुрдЭाрди рдФрд░ рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдЕрдиुрдоाрди рдиिрдо्рдирд▓िрдЦिрдд рдЕंрддрд░्рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ीрдп рдкрд░्рдпाрд╡рд░рдг рдПрд╡ं рдЖрдкрджा рдк्рд░рдмंрдзрди рд╕ंрдЧрдардиों рдХी рдЖрдзिрдХाрд░िрдХ рд░िрдкोрд░्рдЯों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ैं:
- EM-DAT (The International Disaster Database): рдЖрдкрджाрдУं рдХे рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдЖंрдХрдб़े рдПрд╡ं Center for Research on the Epidemiology of Disasters (CRED) рдХी рд░िрдкोрд░्рдЯ।
- UNDRR (United Nations Office for Disaster Risk Reduction): рдЖрдкрджा рдЬोрдЦिрдо рди्рдпूрдиीрдХрд░рдг рдкрд░ рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рдоूрд▓्рдпांрдХрди рд░िрдкोрд░्рдЯ (GAR)।
- IPCC (Intergovernmental Panel on Climate Change): рд╕ंрдпुрдХ्рдд рд░ाрд╖्рдЯ्рд░ рдХी рдЫрдаी рдЖрдХрд▓рди рд░िрдкोрд░्рдЯ (AR6 - Climate Change Assessment Reports)।
рдЕрд╕्рд╡ीрдХрд░рдг (Disclaimer):
рдпрд╣ рд▓ेрдЦ рдХेрд╡рд▓ рдЬрди-рдЬाрдЧрд░ूрдХрддा, рд╢ैрдХ्рд╖рдгिрдХ рдФрд░ рд╕ूрдЪрдиाрдд्рдордХ рдЙрдж्рджेрд╢्рдпों рдХे рд▓िрдП рддैрдпाрд░ рдХिрдпा рдЧрдпा рд╣ै। рдЗрд╕рдоें рд╡्рдпрдХ्рдд рдХिрдП рдЧрдП 50 рд╡рд░्рд╖ों рдХे рднрд╡िрд╖्рдп рдХे рдЕрдиुрдоाрди рд╡ैрдЬ्рдЮाрдиिрдХ рдЬрд▓рд╡ाрдпु рдоॉрдбрд▓ों (Climate Models) рдФрд░ рдоौрдЬूрджा рд╡ैрд╢्рд╡िрдХ рд░ुрдЭाрдиों рдкрд░ рдЖрдзाрд░िрдд рд╣ैं। рдпे рдЖँрдХрдб़े рдпрд╣ рджрд░्рд╢ाрддे рд╣ैं рдХि рдпрджि рд╡рд░्рддрдоाрди рд╕्рдеिрддिрдпाँ рдФрд░ рдиीрддिрдпाँ рдЬाрд░ी рд░рд╣ीं, рддो рд╕्рдеिрддि рдХ्рдпा рд╣ो рд╕рдХрддी рд╣ै। рдпрд╣ рд▓ेрдЦ рдХिрд╕ी рднी рдк्рд░рдХाрд░ рдХी рдк्рд░рдд्рдпрдХ्рд╖ рдХाрдиूрдиी рдпा рд╕рд░рдХाрд░ी рдЖрдкрджा-рдк्рд░рдмंрдзрди рд╕рд▓ाрд╣ рдХा рджाрд╡ा рдирд╣ीं рдХрд░рддा рд╣ै।
рдпрд╣ рднी рдкрдв़ें: рдЬीрд╡рди рдФрд░ рджрд░्рд╢рди рд╕े рдЬुрдб़े рдк्рд░рдоुрдЦ рд▓ेрдЦ
рдпрджि рдЖрдк рдк्рд░рдХृрддि, рдЗंрд╕ाрдиी рд╕ोрдЪ рдФрд░ рдЬीрд╡рди рдХी рд╡ाрд╕्рддрд╡िрдХ рдЧрд╣рд░ाрдИ рдХो рд╕рдордЭрдиा рдЪाрд╣рддे рд╣ैं, рддो рдм्рд▓ॉрдЧ рдХे рдпे рд╡िрд╢ेрд╖ рд▓ेрдЦ рдЬ़рд░ूрд░ рдкрдв़ें:
- ЁЯМ▒ рдк्рд░рдХृрддि, рд╢ांрддि рдФрд░ рджिрдЦाрд╡े рдХी рдЖрд╕्рдеा: рдЬीрд╡рди рдХा рдЕрд╕рд▓ी рдЖрдзाрд░
рд▓рдЧ्рдЬрд░ी рдХे рдн्рд░рдо рдФрд░ рдХрд░्рдордХांрдбों рд╕े рдкрд░े, рд╕ाрдХ्рд╖ाрдд рдк्рд░рдХृрддि рдХे рд╕ाрде рддाрд▓рдоेрд▓ рдмिрдаाрдХрд░ рдЖंрддрд░िрдХ рд╢ांрддि рдкाрдиे рдХा рдоाрд░्рдЧ। - ❓ рдХ्рдпा рдЗंрд╕ाрди рд╡ाрдХрдИ рдкृрде्рд╡ी рдХी рд╕рдмрд╕े рд╕рдордЭрджाрд░ рдк्рд░рдЬाрддि рд╣ै?
рдЕрд╣ंрдХाрд░, рд╕्рд╡ाрд░्рде рдФрд░ рдЕंрдзрд╡िрд╢्рд╡ाрд╕ рдХे рдмीрдЪ рдЗंрд╕ाрдиी рдмुрдж्рдзि рдХी рдХрдб़рд╡ी рд╕рдЪ्рдЪाрдИ рдХा рдПрдХ рдиिрд╖्рдкрдХ्рд╖ рд╡िрд╢्рд▓ेрд╖рдг। - ☣️ рд╡िрдХाрд╕ рдХा рдк्рд░рддिрд╢ोрдз: рд╕рди 2242 рдХा рд╕рдЬीрд╡ рдЪिрдд्рд░
рдЕंрдзे рд▓ाрд▓рдЪ рдФрд░ рдЭूрдаी рд▓рдЧ्рдЬ़рд░ी рдХे рдХाрд░рдг рддрдмाрд╣ рд╣ुрдИ рднрд╡िрд╖्рдп рдХी рдкृрде्рд╡ी рдФрд░ рдмेрдмрд╕ рдЗंрд╕ाрдиी рдк्рд░рддिрд╢ोрдз рдХी рдПрдХ рдЦौрдлрдиाрдХ рдХрд╣ाрдиी। - ЁЯзШ рдХ्рдпा рдЖрдк рднी рдЦुрдж рдХो 'рдЦाрд╕' рд╕рдордЭрддे рд╣ैं? рд╕ाрдзाрд░рдг рдмрдирдиे рдХी рдЕрд╕рд▓ी рдХрд▓ा
рдЕрд╣ंрдХाрд░ рдЫोрдб़рдХрд░ рд╕ाрдзाрд░рдгрддा рдХो рдЕрдкрдиाрдиे, рдЕंрддрд░्рдорди рдХी рдЦोрдЬ рдФрд░ рдЖрдзुрдиिрдХ рддрдХрдиीрдХ рд╕े рд╡िрдЪाрд░-рдоंрдерди рдХा рдЕрдиूрдаा рдЕрдиुрднрд╡।
рдЯिрдк्рдкрдгिрдпाँ
рдПрдХ рдЯिрдк्рдкрдгी рднेрдЬें